۲۳ پل میانه؛ از مرمت پایه‌ها تا پرونده ثبت جهانی

۲۳ پل میانه؛ از مرمت پایه‌ها تا پرونده ثبت جهانی

پل تاریخی ۲۳ دهنه شهرچای میانه، طولانی‌ترین پل آذربایجان شرقی، این روزها همزمان دو مسیر را طی می‌کند: مرمت تخصصی پایه‌ها و بندکشی بدنه تاریخی از یک سو، و تکمیل مطالعات پرونده ثبت جهانی به همراه ساماندهی بستر رودخانه و توسعه زیرساخت‌های گردشگری از سوی دیگر؛ طرحی که می‌تواند این اثر صفوی را به یکی از قطب‌های گردشگری استان تبدیل کند.

به گزارش میانه نگار به نقل از ایرنا، آذربایجان شرقی به سبب موقعیت راهبردی خود بر مسیر جاده ابریشم، از دیرباز به عنوان یکی از مهم‌ترین کریدورهای ارتباطی ایران با غرب شناخته می‌شود. در این میان، پل‌های تاریخی استان تنها سازه‌های عبور از رودخانه‌ها نبوده‌اند؛ بلکه نمادهایی از تمدن، تجارت و تعامل فرهنگی میان ملت‌ها محسوب می‌شوند. قدمت بخش عمده‌ای از این پل‌ها به دوره‌های صفویه، قاجاریه و حتی پیش از آن بازمی‌گردد و بسیاری از آن‌ها همچنان با قامت سنگی و ملاط ساروجی خود، نشانه‌هایی از شکوه معماری ایرانی-اسلامی را به نمایش می‌گذارند. با وجود فرسایش طبیعی و آسیب‌های انسانی، این آثار ظرفیت آن را دارند که به جای صرفاً یک «بنای تماشایی»، به عنوان مقاصد فعال گردشگری در برنامه‌ریزی‌های کلان استان قرار گیرند.

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی چندی پیش در بازدید از پل تاریخی شهرچای میانه، بر تکمیل مطالعات برای تشکیل پرونده ثبت جهانی، بهسازی بستر رودخانه و توسعه زیرساخت‌های گردشگری پیرامون این اثر تأکید کرد؛ تأکیدی که در ادامه مسیری صورت گرفت که پیش از این سفر و در قالب تفاهم‌نامه سه‌جانبه میان میراث فرهنگی، آب منطقه‌ای و شهرداری میانه پایه‌گذاری شده بود.

سیدرضا صالحی‌امیری در این بازدید، بر تکمیل مطالعات و مستندات لازم برای تشکیل پرونده ثبت جهانی پل شهرچای، حفاظت از ساختار تاریخی آن و فراهم‌کردن زمینه بهره‌مندی گردشگران و مردم منطقه تأکید کرد.

وی همچنین به ضرورت سامان‌دهی بستر رودخانه با هدف ایجاد چشم‌اندازی مناسب برای گردشگران و پیگیری نورپردازی پل از طریق تفاهم بین‌دستگاهی اشاره کرد.

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، توسعه تأسیسات گردشگری، ایجاد واحدهای پذیرایی و تفریحی و تکمیل زیرساخت‌های پیرامونی را از جمله اقداماتی عنوان کرد که می‌تواند با رونق‌بخشیدن به محدوده پل، زمینه جذب گردشگر را فراهم کند.

هم افزایی سازمانی برای احیای شهرچای میانه

تأکید وزیر بر پیگیری ساماندهی بستر رودخانه و نورپردازی پل «از طریق تفاهم بین‌دستگاهی»، در واقع تأییدی بر مسیری است که پیش‌تر و پیش از این سفر، با امضای تفاهم‌نامه همکاری میان اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی، شرکت آب منطقه‌ای استان و شهرداری میانه آغاز شده بود؛ همان چارچوبی که به گفته مریم عبداللهی، نماینده مردم میانه و ترکمنچای در مجلس شورای اسلامی، با رویکردی همزمان حفاظت از اصالت تاریخی پل، ساماندهی بستر رودخانه و ارتقای کیفیت محیط پیرامونی را دنبال می‌کند تا مجموعه ۲۳ پل تاریخی شهرستان به یکی از کانون‌های گردشگری میانه تبدیل شود.

بر اساس مفاد این تفاهم‌نامه که پیش از سفر وزیر به امضا رسیده است، اداره کل میراث فرهنگی استان مسئولیت مرمت تخصصی و علمی پل و نظارت فنی بر روند اجرای عملیات را بر عهده دارد و تمام اقدامات باید با رعایت ضوابط حفاظتی و حفظ اصالت تاریخی بنا انجام شود. شرکت آب منطقه‌ای نیز ساماندهی بستر رودخانه در محدوده پل و ایجاد حوضچه‌های آرامش را در دستور کار دارد تا ضمن مدیریت جریان آب، زمینه کاهش فرسایش و ارتقای کیفیت منظر آبی فراهم شود. شهرداری میانه نیز مسئولیت تکمیل زنجیره خدمات و زیرساخت‌های گردشگری را بر عهده گرفته است؛ از زیباسازی محیطی و ایجاد فضاهای رفاهی گرفته تا تأمین امکانات خدمات‌رسانی و اجرای نورپردازی متناسب با ساختار تاریخی پل. عبداللهی در این باره خاطرنشان کرد: نورپردازی اصولی می‌تواند چهره این مجموعه را در ساعات شب نیز به یکی از جلوه‌های شاخص گردشگری میانه تبدیل کند.

این تفاهم‌نامه از تاریخ امضا به مدت ۲۴ ماه اعتبار دارد و سه دستگاه طرف آن موظف‌اند اقدامات مربوط به مرمت، ساماندهی رودخانه، زیباسازی، نورپردازی و خدمات گردشگری را به مرحله اجرا برسانند. بدین ترتیب، مطالبات مطرح‌شده از سوی وزیر میراث‌فرهنگی در بازدید از پل شهرچای—از جمله بهسازی بستر رودخانه، نورپردازی و توسعه زیرساخت‌های پیرامونی—نه آغاز یک مسیر تازه، بلکه تأکیدی بر تسریع و تکمیل همان برنامه‌ای است که پیش‌تر در قالب این تفاهم‌نامه و با تقسیم کار میان سه دستگاه طراحی شده بود؛ و مرمت در حال اجرای پل نیز حلقه نخست همین زنجیره به شمار می‌رود.

مرمت؛ از پایه‌های سنگی تا بندکشی آجری

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی آذربایجان‌شرقی نیز از تداوم عملیات مرمت پل تاریخی ۲۳ دهنه میانه خبر داد و گفت: در مرحله جاری مرمت، اجرای پایه‌های سنگی و آجری، بندکشی و استحکام‌بخشی بخش‌هایی از پایه‌های پل با استفاده از سنگ لاشه در دستور کار قرار دارد.

احمد حمزه‌زاده با اشاره به اهمیت صیانت از ساختار معماری و اصالت تاریخی پل ۲۳ دهنه میانه بیان کرد: مرمت این اثر با تمرکز بر سامان‌دهی اجزای سازه‌ای و رسیدگی به بخش‌هایی که در معرض فرسایش و تضعیف مصالح قرار دارند، ادامه دارد. در این مرحله، عملیات اجرای پایه‌های سنگی و آجری با توجه به ساختار موجود پل دنبال می‌شود تا پیوستگی کالبدی بخش‌های مرمت‌شده با بدنه تاریخی اثر حفظ شود.

وی با اشاره به جزئیات فنی عملیات مرمت اظهار کرد: بندکشی بخش‌های آجری و سنگی از دیگر اقدامات در حال اجراست. این عملیات با هدف ترمیم درزهای میان مصالح، بهبود انسجام رج‌ها و جلوگیری از نفوذ آب به لایه‌های داخلی سازه انجام می‌شود. کیفیت اجرای بندها و انتخاب مصالح متناسب با بافت تاریخی پل، در دوام مداخلات مرمتی و حفاظت از ساختار موجود اهمیت ویژه‌ای دارد.

حمزه‌زاده افزود: استحکام‌بخشی پایه‌ها با استفاده از سنگ لاشه نیز در بخش‌هایی از پل دنبال می‌شود. در این فرآیند، با توجه به وضعیت کالبدی پایه‌ها و نحوه قرارگیری مصالح، بخش‌های موردنیاز تقویت می‌شوند تا مقاومت سازه‌ای آن‌ها بهبود یابد و امکان حفاظت پایدارتر از اجزای تاریخی پل فراهم شود.

وی خاطرنشان کرد: در مرمت پل‌های تاریخی، شناخت ویژگی‌های سازه‌ای، تناسب مصالح جدید با مصالح اصیل و پرهیز از مداخلات ناسازگار، از اصول اساسی کار به شمار می‌رود. بر همین اساس، روند مرمت پل ۲۳ دهنه میانه با توجه به ویژگی‌های معماری و وضعیت موجود اثر دنبال می‌شود تا ضمن رسیدگی به آسیب‌های کالبدی، هویت تاریخی و ارزش‌های معماری آن نیز حفظ شود. این اقدامات در واقع همان مسئولیت مرمت تخصصی است که در تفاهم‌نامه سه‌جانبه—که پیش از سفر وزیر امضا شده بود—بر عهده اداره کل میراث فرهنگی استان گذاشته شده است.

۴۸۰۰ اثر تاریخی؛ مسئولیت سنگین حفاظت

معاون میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی هم با تأکید بر ضرورت حفاظت نظام‌مند از بناها و محوطه‌های تاریخی استان گفت: با توجه به گستردگی میراث تاریخی آذربایجان‌شرقی و وجود بیش از ۴ هزار و ۸۰۰ اثر تاریخی شناسایی‌شده، پیگیری مستمر وضعیت حفاظتی آثار، رسیدگی به آسیب‌های کالبدی و برنامه‌ریزی برای مرمت و صیانت از آن‌ها از اولویت‌های جدی این معاونت است.

وحید نواداد با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی آذربایجان‌شرقی بیان کرد: این استان با برخورداری از بیش از ۴ هزار و ۸۰۰ اثر تاریخی شناسایی‌شده، بیش از ۲ هزار و ۲۰ اثر ثبت ملی و ۶ اثر ثبت جهانی، از ظرفیت‌های ارزشمند میراث‌فرهنگی کشور برخوردار است. گستردگی این مجموعه، مسئولیت حفاظت از آثار را به موضوعی مستمر و نیازمند برنامه‌ریزی تخصصی تبدیل کرده است.

وی با اشاره به رویکرد معاونت میراث‌فرهنگی در صیانت از آثار تاریخی اظهار کرد: پیگیری وضعیت بناهای تاریخی، شناسایی آسیب‌ها و اتخاذ تدابیر حفاظتی متناسب با شرایط هر اثر، به‌صورت جدی دنبال می‌شود. در این مسیر، مرمت زمانی اثربخش خواهد بود که بر پایه شناخت دقیق از وضعیت بنا، ویژگی‌های معماری، مصالح به‌کاررفته و عوامل آسیب‌رسان انجام گیرد.

نواداد ادامه داد: در حفاظت از بناهای تاریخی، تشخیص به‌موقع آسیب‌هایی مانند فرسایش مصالح، نفوذ رطوبت، ضعف در اجزای سازه‌ای و تخریب تدریجی تزئینات معماری اهمیت زیادی دارد. رسیدگی به این موارد در مراحل اولیه، امکان کنترل آسیب و کاهش دامنه مداخلات مرمتی را فراهم می‌کند. به همین دلیل، توجه به اقدامات حفاظتی و نگهداری مستمر در کنار اجرای طرح‌های مرمتی اهمیت ویژه‌ای دارد.

معاون میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی با اشاره به ضرورت رعایت اصول علمی در مداخلات حفاظتی تصریح کرد: هر بنای تاریخی ویژگی‌های کالبدی و فنی خاص خود را دارد و نمی‌توان برای همه آثار نسخه واحدی در نظر گرفت. انتخاب مصالح سازگار، حفظ عناصر اصیل معماری، مستندسازی وضعیت موجود و پرهیز از مداخلات غیرضروری، از ملاحظاتی است که در برنامه‌های حفاظت و مرمت باید مورد توجه قرار گیرد.

وی خاطرنشان کرد: حفاظت از این گستره ارزشمند تاریخی نیازمند استمرار اقدامات تخصصی، پیگیری میدانی و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول است. هدف این معاونت، فراهم‌کردن شرایطی است که بناها و محوطه‌های تاریخی استان با حفظ اصالت و ارزش‌های فرهنگی و معماری خود، برای نسل‌های آینده نیز باقی بمانند. این هماهنگی میان دستگاه‌ها، همان اصلی است که پیش‌تر در تفاهم‌نامه سه‌جانبه پل شهرچای میان میراث فرهنگی، آب منطقه‌ای و شهرداری میانه—و پیش از سفر وزیر—نمود عملی یافته بود.

پل شهرچای؛ طولانی‌ترین پل آذربایجان شرقی

پل شهرچای در ۱۲ کیلومتری جنوب شهر میانه و در مسیر میانه به راه‌آهن بر روی رودخانه شهرچای قرار گرفته است. این پل ۲۳ دهانه یا چشمه دارد و با طول ۲۶۰ متر، طولانی‌ترین پل آذربایجان شرقی است. پل شهرچای میانه مربوط به دوره صفوی است و در ۲۸ مرداد ۱۳۴۸ با شمارهٔ ثبت ۸۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

پل شهرچای که با نام پل راه‌آهن نیز شناخته می‌شود، در محدوده تازه‌کند پایین میانه قرار دارد و این سازه تاریخی ۲۳ چشمه با طاق‌های جناغی داشته و طول آن با احتساب دنباله پل به حدود ۲۶۰ متر می‌رسد.

اگرچه تاریخ ساخت اولیه آن به‌طور دقیق مشخص نیست، شواهد تاریخی از قدمت بنا حکایت دارد و کتیبه سنگی موجود بر پیشانی یکی از طاق‌ها، از مرمت پل در دوره ولایتعهدی عباس‌میرزا به دستور فتحعلی‌شاه قاجار خبر می‌دهد. دو طاق غربی پل نیز در جریان درگیری‌های تاریخی تخریب شده‌اند. فضاهای تعبیه‌شده در پایه‌ها، از ویژگی‌های معماری این پل به شمار می‌روند و در برنامه‌های حفاظت و سامان‌دهی آن، توجه به ساختار تاریخی و ظرفیت گردشگری مجموعه اهمیت دارد.

در سال ۱۳۹۹ پس از انجام مطالعات و ارائه طرح مرمت پل شهرچای و اخذ مجوز مرمت از شورای فنی میراث فرهنگی و اداره کل حفظ بناهای تاریخی، مراحلی از قبیل مرمت، تثبیت و استحکام پایه‌ها و مرمت سنگ‌ها و آجرها در فاز نخست آغاز شد؛ روندی که اکنون در چارچوب تفاهم‌نامه سه‌جانبه و با نظارت فنی میراث فرهنگی ادامه دارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دیدگاه‌ها

تعداد دیدگاه‌ها: 0


  • هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.